Jarząb pospolity (jarzębina) – Sorbus aucuparia L. należy do stylu Jarząb
(Sorbus), rodziny różowatych (rosaceae). Na półkuli północnej występuje mniej więcej 80
gatunków. W Polsce w stanie dzikim można spotkać 5. Bardzo istotnym gatunkiem jest
jarząb pospolity. Tworzy drzewa wyrastające do 15 m lub wielopniowe krzewy. Liście
są nieparzystopierzaste, złożone z 9-15 listków piłkowanych, z wyjątkiem nasady. Od
spodu są szaro owłosione. Kwiatostanem jest baldachogrono składające się z licznych
małych, białych kwiatów (1-1,pięć cm średnicy). Owoce jabłkowate z widocznymi resztkami
kielicha kwiatowego. Posiadają przeważnie masę 0,3-0,pięć g. Skórka twarda, miąższ soczysty,
gorzkawo-słodki, cierpki. Owoce częstokroć maja barwę pomarańczowo-czerwoną.
Po przymrozkach gorycz niweluje się, ale całkiem nie ustępuje. Dojrzewają od
końca sierpnia i we wrześniu, w współzależności od przebiegu pogody w danym roku. Z jednego
drzewa można zebrać od kilkunastu do kilkudziesięciu kg owoców. Jarzębiną już dawno zainteresowała się florystyka, dzięki tej roślinie układane bukiety mają więcej życia.
W współzależności od warunków wegetacyjnych i miejsca wyrastania zawartość suchej
masy w owocach waha się od 22-32,6 %, a suma cukrów 3-6,6 %. Poza glukozy,
fruktozy i sacharozy występuje także specyficzny cukier sorboza. Pektyny występują
w ilościach 0,9-1,15 %. Na protopektynę przypada 53-60 % ich ogólnej ilości. Zawartość
kwasów w owocach waha się od 2 do 3,8 %. Dominuje kwas jabłkowy i cytrynowy.
W mniejszych ilościach występują: kwas bursztynowy, sorbinowy, winowy, kawowy,
chlorogenowy. Owoce jarząbu zawierają również od 40 do 90 mg% witaminy C.
Gorycz owoców jest powodowana przez monoglukozyd, kwas p-sorbinowy (0,8
%). Poza tym owoce zawierają katechiny, leukoantocjany i flawonoidy. Zawartość karotenoidów
wynosi w dojrzałych owocach 10,5-17,5 mg%. Jednakże witamina E występuje
w ilości 5 mg%.
Owoce jarzębiny zawierają znaczne ilości potasu, fosforu, wapnia i mikroelementów,
żelaza, magnezu, cynku, molibdenu. Posiadają również w swym składzie jod w
ilości 2,6-4,1 mg na 100 g suchych owoców.
Coraz większe znaczenie w uprawie ma tak zwany jarząb jadalny (jarzębina
słodka). Występuje w kilku odmianach botanicznych wywodzących się od jarząbu pospolitego.
Przedstawimy znane w uprawie.
Jarzębina słodka morawska (sudecka).- Sorus aucuparia var. moravica
Zengerl.=var dulcis Beck. Wykryto ją w Sudetach i wprowadzono do uprawy. Posiada liście
podobne do zwykłego jarząbu, ale ząbkowane w części wierzchołkowej. Owoce
są owalne, nieco większe. Zawierają: mniej więcej 9 % cukru, 3,pięć % kwasów organicznych ,
0,5 % garbników i 50-150 mg% witaminy C. Nie wyczuwa się w nich przykrej goryczy.
Owoce pozbawione goryczy ma także Jarząb słodki – Sorbus aucuparia var.
rosica major Spaeth. Jego ząbkowane na całym obwodzie liście są popielato owłosione.
Rosjanie wyhodowali z jarząbu pospolitego odmianę jadalną tzw. Jarząb niewieżyński
od miejscowości Niewieżyno k/Włodzimierza. Na dzień dzisiejszy jarząb niewieżyński
ma już kilka odmian sadowniczych, z których najważniejszymi są: Kubowaja, Żełtaja i
Krasnaja.
Najbardziej znaną jest odmiana Kubowaja. Drzewo wytwarza szerokopiramidalną
koronę . Kwitnie w maju i wymaga zapylenia krzyżowego inną jarzębiną. Owoce są
duże o średnicy 1 cm, czerwonoróżowe, bez goryczy i cierpkości. W owocowanie
wchodzi w 2-4 roku po posadzeniu. Owoce są doskonałe na wszelkiego rodzaju przetwory.
Jadalnych owoców dostarcza również Jarząb szwedzki – Sorbus intermedia
Pers. Spotyka się go w różnorakich zadrzewieniach i parkach. Jego liście mają równolegle
zaokrąglone klapy, które nieco przypominają liście dębu. Owoce są kwaskowate, bez
goryczy, nadają się perfekcyjnie na przetwory domowe.
W ogrodach jarząb jadalny można sadzić jako drzewo dekoracyjne, obsadzając
nim np. alejki, boiska itp. Odległości między roślinami w rzędach są podobne jak przy
jabłoniach silnie rosnących. Jarząb nie jest zbytnio wymagający. Rośnie na glebach
lżejszych, ale również i na cięższych gliniastych. Udaje się zarówno na glebach bogatych
w wapń jak również ubogich, suchych , a oprócz tego wilgotnych.
Jarzębiny słodkie rozmnaża się poprzez szczepienie lub okulizację na podkładce
jarzębiny zwyczajnej (jarząb pospolity). Wykonuje się to w większości sytuacji sposobnością przez tzw.
stosowanie w okresie wiosennym (marzec, kwiecień). Wchodzą one prędko w owocowanie
(po 3-4 latach) i nie rosną zbyt silnie, co jest istotne w wypadku sadzenia w
ogrodach przydomowych i działkowych.